Od Kotora i Kana pa sve do Mozambika

,,Vreme leoparda“ (1985) je jedan sasvim poseban i jedinstven film jugoslovenske kinematografije. Zamislite tog lika iz našeg Kotora - koji je, od svih mjesta, u dalekom Mozambiku (!) snimao jedan film o borbi za slobodu i nezavisnost, jedne od posljednjih afričkih zemalja koja je uspjela da se oslobodi od kolonijalizma

Znate odakle počinje priča jugoslovenskog filma na Kanskom festivalu, najvećoj i najdivnijoj smotri ,,sedme umjetnosti“?

Pa, recimo ovdje: u Starom gradu u Kotoru, na prvom spratu kuće Buća... Gdje je odrastao sin profesora gimnazije, budući profesir režije, autor nezaboravnih filmova po slavnim romanima ,,Derviš i smrt“ (1974), Lelejska gora (1968)... Zdravko Velimirović!

 

Prvo, kako to - početak u Kanu. Pa, prvi jugoslovenski film koji je imao kansku premijeru, tokom festivala - bio je Zdravkov (,,Dan četrnaesti“ (1960). To je mnogo kul priča u kojoj, ispod površine, ima i mnogo društvene kritike. Ide ovako: četvorica zatvorenika zbog dobrog vladanja dobijaju privremeni otpust iz zatvora - na 14 dana. Prvo pokušavaju da se prilagode životu na slobodi nakon drugog tamničenja... A onda nastaje sasvim drugačija dilema: šta im je činiti, kada na 14. dan moraju da se vrate - iza rešetaka. Dakle, sasvim jednostavna postavka priče i mnogo efektna.

Nego, na posteru sjajnog filma, koji je Kotoranin Zdravko Velimirović snimao za ,,Lovćen film“, kao scenarista je potpisan - Borislav Petrović. E sad, o kome se tu radi. Radi se o jednom piscu, koji je kao mladić kao član ilegalne studentske organizacije u Beogradu uhapšen 1948. i u zatvoru proveo pet godina. Tako da - ta priča o robijašima na slobodi je i priča njegovog tamnovanja. I taj mladi pisac je dugo nakon odslužene robije tražio posao - i dobio ga na cetinjskom ,,Lovćen filmu“. Ali, da ne bi napravio problem cijeloj produkciji - odlučio je da scenarije potpisuje sa majčinim prezimenom. A pravo ime mu je bilo: Borislav Pekić!

I ta kanska i Pekićeva priča je sjajan poziv da pogledate mnogo interesantan Velimirovićev film - koji mu je bio i prvi igrani koji je snimio u karijeri. Pa da brzo i shvatite, zbog čega je Kotoranin nazivan ,,majstorem krupnog kadra“... I da vidite, koliko su mu filmovi bili moderni i sasvim i dalje aktuelni - pa i taj  sniman prije više od 65 godina.

U Zdravkovim filmovima glumili su: Bata Živojinović, Boris Dvornik, Olivera Katarina u ,,Dervišu i smrti“, naravno po romanu Meše Selimovića. Pa ponovo neponovljivi Bata i sovjetski velikan Sergej Bondarčuk u partizanskom klasiku ,,Vrhovi Zelengore“. Za ,,Lelejsku goru“, adaptaciju slavnog Lalićevog romana, dobio je najveće priznanje u Crnoj Gori, Trinaestojulsku nagradu...

A nama je sada, recimo, mnogo interesantnija njegova kotorska priča. Da je nakon završene kotorske gimnazije Zdravko učio i završio filmsku i pozorišnu režiju na akademiji u Beogradu 1954. godine. Da se potom obrazovao i sa 26 godina stekao i diplomu filmske režije na slavnoj školi u Parizu, 1957. godine!

I potom slijedi jedan mnogo interesantan period njegovog stvaralaštva i karijere - koji je vezan upravo za Kotor - i za dokumentarni film. Tokom karijere čak sedam filmova posvetio je Boki kotorskoj. 

 

Pa su redom nastajali: ,,Nokturno za Kotor“ i ,,U spomen slavne mornarice“ (oba 1959. godine), pa ,,Njegoš u Boki“, ,,Dobrodošli u kotorski fjord“, ,,Kotor biserna školjka Jadrana“, mnogo interesantan ,,Kako sačuvati grad“ sa kraja osamdesetih... A posebno mjesto zauzima i prelijepi ,,More, sunce i...“ snimljen 1971. godine. U kom je Zdravko Velimirović, u radu promotivnog karaktera - objedinio kadrove iz njegove Boke i posebno Kotora, sa djelovima Istre. Taj film je restauriran prije nekoliko godina.

Pa je upravo u tim kratkim dokumentarnim radovima, lako vidjeti u kojoj mjeri je geometrija zaliva, mjesta odrastanja - uticala na filmsku poetiku i senzibilitet mladog autora Zdravka. Koji će već prvu Trinaestojulsku nagradu zaslužiti sa samo 27 godina - za dokumentarni film ,,Zublja grahovska“ (1958)... Dakle, za još jednu crnogorsku priču - koja se tiče mjesta u neposrednoj blizini zaliva.

E, taj Zdravko Velimirović, koji je sedamdesetih bio prepoznat u svijetu kao jedan od najboljih autora partizanskih filmova (na primjer, ,,Dvoboj za južnu prugu“ iz 1978. sa Gidrom i Slavkom Štimcem i ,,Most“ iz 1979. sa Batom Živojinovićem i Borisom Dvornikom) - je osamdesetih snimio jedan mnogo interesantan film u Africi!

,,Vreme leoparda“ (1985) je jedan sasvim poseban i jedinstven film jugoslovenske kinematografije. Zamislite tog lika iz našeg Kotora - koji je, od svih mjesta, u dalekom Mozambiku (!) snimao jedan film o borbi za slobodu i nezavisnost, jedne od posljednjih afričkih zemalja koja je uspjela da se oslobodi od kolonijalizma. 

Mnogo interesantnog je u tom, sasvim posebnom i vizuelno raskošnom filmu, spakovao Zdravko. I jednu ljubavnu priču u podtekstu, ali i buđenje iz letargije običnih građana u zemlji koja je vjekovima bila u ropstvu... Pa, recimo - i jednu priču o rasnoj mržnji koja je u toj zemlji bila sasvim obostrana, pa o spremnosti za žrtvu, o izdaji, o konformizmu. U filmu koji je objedinio sve one ,,klasične“ momente bilo kog partizanskog - ali je perfektno funkcionisao upravo tamo, na jugu Afrike. 

U filmu, nećete vjerovati - glume isključivo domaći, afrički glumci. A scenario je, uz Zdravka, potpisao niko drugi nego još jedan slavni Crnogorac - rođeni Podgoričanin, proslavljeni pisac Branimir Šćepanović (pisac onog sjajnog romana ,,Usta puna zemlje“). Šćepanović je pisao scenario i za Zdravkovu ,,Lelejsku goru“ (1968) - ali i za jedan sjajan film Živka Nikolića sniman upravo u Kotoru - ,,Smrt gospodina Goluže“ (1982).

 

Zdravko Velimirović preminuo je 2005. godine; njegovo stvaralaštvo i život, tako naslonjeno na njegov Kotor odrastanja i mladosti, perfektno je opisano u sjajnoj knjizi ,,Zdravko Velimirović: Život i film“ Tomislava Gavrića. I tu je lako shvatiti, da se radi o najplodnijem i najostvarenijem crnogorskom filmskom autoru - uz Živka Nikolića.

Govorio je o ratnim filmovima, na primjer, da se ,,pomoću rata mogu kazati mnoge parabole o sadašnjem vremenu“. A da se ,,koristeći istorijske teme može polemisati ne samo sa prošlošću, nego o sadašnjošću i budućnošću“. Ali i da ,,istorijske teme mogu biti i sasvim obične, male ljudske priče, koje redovno u sebi nose nešto od trajnih antičkih vrijednosti“.

I takav filmski autor u socijalističkoj Jugoslaviji, u bilo kom slučaju, nije bio povlašćen, ,,salonski režiser“, kako su mnoge tada opisivali. Sačuvana je i njegova prepiska sa velikim piscem Mešom Selimovićem, u periodu kada je Zdravko snimao ,,Derviš i smrt“. I tu je napisao, recimo, i ovo:

- Neprijatelja, bogu hvala, imam dosta. Preko mjere, i lijevih i desnih. Kod jednog dijela beogradske čaršije, ja sam ,,onaj Crnogorac“, što je dobra etiketa za odijum. U Sarajevu sam ,,beogradski režiser“ i čovjek sa strane, u Crnoj Gori ,,srbijanski ližisahan“ - pisao je tada, još prije pola vijeka i mnogo prije jugoslovenskih podjela i raspada države, Zdravko Velimirović.

A prije svega - bio je nepopravljivi i uvjereni Jugosloven, a to se prije svega ticalo vrijednosti, a ne bilo koje ideologije. Kao umjetnik koji se čvrsto držao literarnih vrijednosti ovih prostora, a na njima snažio svoj doživljaj svijeta. Mnogo cijenio klasične vrijednosti - a onda ih dodatno ojačavao nečim sasvim i potpuno svojim, autorstvom. 

Jer, kada mu je Meša u prepisci napisao ,,da se roman ne iznevjeri, bar ne suviše“ - Zdravko mu je odgovorio: ,,Pravim film koji je moja kreacija, pa shodno tome, i glavom i dušim odgovaram za njega!“.

Znajući sve to, nema ljepšeg poziva nego da pogledate neki od dokumentaraca vezanih za njegov Kotor i za Boku... Pa vidjeti, koliko je tu divnih temelja, da neko odatle rascvjeta i izgradi svu svoju umjetnost.