Tesla i Crna Gora: zaboravljena veza

U vremenu ubrzanog tehnološkog razvoja, rijetko se zastaje da bi se sagledalo odakle zapravo potiču temelji napretka savremenog svijeta. Iza mnogih ideja koje danas smatramo uobičajenim stoji jedan čovjek – Nikola Tesla, vizionar čiji je um bio decenijama ispred svog vremena. Njegova otkrića nijesu samo unaprijedila nauku, već su promijenila način na koji čovječanstvo razmišlja o energiji, komunikaciji i budućnosti.

Ipak, iza globalno poznate priče o Tesli kriju se i manje poznati slojevi njegovog života. Jedan od njih jeste manje znana, ali izuzetno značajna priča – o vezi između Nikole Tesle i Crne Gore. Vezi koja svjedoči da smo i mi znali da prepoznamo značaj velikih ideja.

Upravo u tom kontekstu treba posmatrati i događaj iz 6. maja (23. aprila) 1895. godine, kada je na Cetinju knjaz Nikola I Petrović Njegoš odlikovao Nikolu Teslu Ordenom II stepena Knjaza Danila I – priznanjem ustanovljenim u čast nezavisnosti Crne Gore i dodjeljivanom onima koji su svojim djelovanjem ostavili dubok trag u društvu. 

Ovo odlikovanje nije bilo tek protokolarni čin. Naprotiv, ono je predstavljalo priznanje najistaknutijim pojedincima toga vremena – junacima, državnicima, ali i naučnicima i kulturnim stvaraocima. Uvrštavanje Nikole Tesle među takve ličnosti govori o svijesti tadašnje Crne Gore da prepozna značaj nauke u trenutku kada je čovječanstvo ulazio u novu epohu tehnološkog razvoja.

Vijest o dodjeli ordena objavljena je u „Glasu Crnogorca“ i izazvala je snažan odjek u javnosti. Odobravanje nije dolazilo samo iz domaćih krugova, već i među slovenskim iseljenicima u Americi, kao i među naučnim i kulturnim radnicima širom regiona. Tesla je već tada bio globalno ime, ali ovaj čin imao je dodatnu simboliku – potvrđivao je da njegovo djelo pripada ne samo svijetu, već i prostoru iz kojeg potiče dio kulturno i istorijskog nasljeđa koje ga je oblikovalo.

Sredinom juna iste godine Tesla je u Njujorku primio medalju i pismo koje mu je, u ime knjaza Nikole, uputio vojvoda Gavro Vuković. Ovaj čin imao je i širi značaj, jer se od tog trenutka bilježe i počeci zvaničnih diplomatskih odnosa između Knjaževine Crne Gore i Sjedinjenih Američkih Država. 

Međutim, veza između Nikole Tesle i Crne Gore ne može se svesti samo na ovaj istorijski trenutak. Ona je bila mnogo složenija i dublja, prožeta kulturnim, ličnim i društvenim elementima koji su razvijali njegov pogled na svijet. Još od ranog djetinjstva Tesla je bio izložen snažnom uticaju usmene tradicije i književnosti. Njegova majka Đuka, poznata po izuzetnom pamćenju i daru za pripovijedanje, znala je napamet Njegošev „Gorski vijenac“, što je nesumnjivo uticalo na Teslinu imaginaciju i intelektualni razvoj.

Simbolično, primjerak ovog djela bio je među rijetkim stvarima koje je Tesla ponio sa sobom prilikom odlaska u Ameriku. To govori da je, uprkos životu daleko od zavičaja, sa sobom nosio dio kulturnog identiteta koji ga je formirao. Njegovo interesovanje za crnogorsku istoriju i junaštvo crnogorskog naroda dodatno potvrđuje ovu vezu. Kao mladić vodio je bilješke o znamenitim ličnostima, a posebnu pažnju posvećivao je junacima iz epske tradicije. Među njima se posebno izdvajao Luka Filipov Dragišić iz Pipera, učesnik Vučedolske bitke. Teslina fascinacija ovim junakom bila je toliko snažna da je pjesmu posvećenu njemu preveo na engleski jezik i poklonio svom bliskom prijatelju Robertu Andervudu Džonsonu, koji je objavio u uglednom američkom časopisu. Čak ga je u ličnoj prepisci oslovljavao nadimkom „Luka Filipov“, što svjedoči o dubini utiska koji je ovaj lik ostavio na njega.

Teslina povezanost sa Crnom Gorom ogledala se i u njegovom odnosu prema iseljenicima. Krajem XIX i početkom XX vijeka održavao je česte kontakte sa ljudima sa ovih prostora u Americi, pomagao im da pronađu zapošljenje i pružao finansijsku podršku. Sarađivao je i dopisivao se sa poznatim crnogorskim iseljenicima kao što su Vaso Ćuković, Petar Vukčević, Pavle Mitrović, Krsto Martinović, Andrija Đurašković i drugi. Poznati slikar Savo Radulović iz Gornjeg Polja pred kraj Teslinog života imao je priliku da ga upozna, a namjeravao je da naslika njegov portret. Međutim, smrt Nikole Tesle ga je u tome spriječila. Manje je poznato da je crnogorski vajar Janko Brajović bio među prvima koji su, neposredno nakon njegove smrti, izradili njegovu bistu. Kako navodi Vlado Gojnić u svojoj knjizi Nikola Tesla i Crna Gora, tokom Prvog svjetskog rata Tesla je aktivno pomagao povratak dobrovoljaca u Crnu Goru, a nakon tragedije u Medovskom zalivu 1916. godine, uputio je telegram saučešća crnogorskom kralju i vladi. 

Zanimljive su i pretpostavke o porijeklu Tesline porodice. Njegov biograf i prijatelj Džon Džozef O’Nil navodio je da Tesla vodi porijeklo iz porodice Draganić, a na osnovu istorijskih izvora i arhivske građe iz Dubrovnika, postoji mogućnost da su njegovi preci poticali sa teritorije Crne Gore. 

Paralelno sa Teslinim naučnim usponom, i Crna Gora je nastojala da prati tehnološke tokove koje je upravo on u velikoj mjeri kreirao. Početkom XX vijeka dolazi do značajnih iskoraka u oblasti elektrifikacije i komunikacija. Već 1904. godine na Volujici iznad Bara izgrađena je prva radio-telegrafska stanica na Balkanu, koja je omogućila bežičnu komunikaciju između Crne Gore i Italije. Nastavak tog procesa predstavlja i puštanje u rad prve električne centrale na Cetinju 1910. godine povodom proglašenja Crne Gore za kraljevinu. Elektrifikacija prijestonice označila je početak nove tehničke epohe, u kojoj je Crna Gora, iako mala, pokazala spremnost da prihvati savremena dostignuća i uključi se u globalne tokove razvoja. Prema pojedinim zapisima, Nikola Tesla bio je pozvan da prisustvuje ovom događaju. 

Priča o Nikoli Tesli i Crnoj Gori pokazuje da veličina jednog naroda ne zavisi od njegove brojnosti, već od sposobnosti da prepozna prave vrijednosti. Od odlikovanja na Cetinju do brojnih kulturnih i ličnih veza, jasno je da ovaj odnos nije bio slučajan. Za mene ova priča ima posebnu težinu, jer potvrđuje da smo i kao malobrojni narod znali da stanemo uz ideje koje mijenjaju svijet. Upravo zato ta priča ne pripada samo prošlosti, već i našoj odgovornosti da takve vrijednosti prepoznajemo i danas.